Hometown Naval

/0 Comments/in /by

HOMETOWN NAVAL. My hometown of Naval, Biliran Province will commemorate the 155th Naval Pueblo Day on September 26, 2015. In May 2012, I found the original petition and paper trail for Naval’s pueblo creation while doing research at the Philippine National Archives. I had it photo-copied and later transcribed its text written in Spanish, which I translated to both English and Cebuano-Bisaya. I had the petition paper copied and framed and turned over to the municipal government thru Mayor Susan V. Parilla during the 112th Pueblo Day rites in September 2012. Here is the Cebuano translation of the petition:

“Pinakahalangdon nga Senyor:

“Ang teniente ug mga principales sa visita sa Nasombol, nga sakop sa pueblo sa Biliran sa Provincia sa Leyte, atubangan sa Imong Excelencia sa pamaagi nga labing maayong ipadayon ug ipaabot sa diretsuhay, nagpakita nga puno sa pagka mainalagdon ug pagtahud nga magpahayag: nga kini nga visita makita nga duol kaayo ug hapit makanit sa usa pa nga ginganlan ug Bagombong, ug ang duha [ka visita] nagmugna sumala sa ilang kahimtang nga himoon nga usa ka poblacion o lungsod. Kung itampo, aduna silay sobra upat ka gatos (400) ka tributos, o magbarayad sa buhis, lakip ang walo (8) ka Cabezas de Barangay, upat (4) niini gikan sa Nasombol ug ang laing upat (4) gikan sa Bagombong. Ug nagpuyo kini sila sa habagatan sa ilang sabakan sa Biliran, gikan diin layo sila ug bali upat (4) ka oras pinaagi sa baktasan sa yuta, ug molabang pa sa ubay-ubay nga mga bukid ug muubog sa pila ka mga salug nga lagmit makahatag ug kalisod ug kahadlok sa panahon sa uwan ug baha. Ug bahin sa paglayag sa samang distansiya, nanginahanglan kini ug pagbugsay nga moagi sa usa ka tinuod nga lisod nga agianan [sa dagat] nga makapabalaka sa panahon sa callar [diin linaw kaayo ang dagat ug walay hangin nga muhuyop sa layag sa sakayan], ug diin klaro ang peligro nga masikop sa mga Moros, nga tungod sa ilang nabatasanan nga pamirata kanunay mo-atake sa mga kabaybayonan, ug nga ang mga nabiktima nila dili lamang pipila nga puyde mahitala dinhi niini nga dokumento. Tungod niini nga rason, namiling sila ug paagi nga mahiuna sa pagpamati sa administrasyon sa Hustisya sa Nasud ug nagtudlo ngadto sa pagpalabi sa sagdon ug direksiyon gikan sa [kaugalingon nga] Gobernadorcillo, usa nga puyde o kinahanglan malauman para niini; mao ni ang gilauman. O manligwat sila ug utang nga buot gikan sa sawug [sa imong korte]. Ug sa laktud pa, nangita sila ug kaugalingnan sa pagpahimulos sa tanan mga bintaha ug kahimyang nga, sa tanan nga katarungan, kaangayan lang matagamtaman [dinhi] sa ilang mga visita [nga gipuy-an].

“Ubos sa mao nga panghunahuna, ug sa walay pagtago gikan sa superyor nga paghusay sa Imong Excelencia, ang pagbulag niining visita sa Nasombol gikan sa iyang kaulohan, ang Biliran, ug ang pakighiusa sa Bagombong ug ang pagtiros sa duha ngadto sa usa ka pormal nga pueblo nga adunay Gobernadorcillo nga mangulo niini gawas sa Biliran, magresulta sa paghatag ug dako nga mga bintaha ug labihan nga pag-usbaw sa mga tributos [o buhis] ug sa kinamaayohan nga pagdumala sa ilang lumulupyo, sama sa panguma ug pananom sa kadam-an. Ug ang mga pamalaud alang sa kaayohan sa mga lumad, nga nagagikan sa pangarit ug pag-agma sa usa ka Gobernadorcillo nga naa sa duol, puyde mamugna, nga angay sa napanahon na nga pagbulag gikan sa Biliran ug sa musunod nga pagtukod sa pueblo nga, engkaso ang hangyo sa mga tigpasiugda mahatagan ug labaw nga pagtahud, tawgon kini nga pueblo sa Naval.

“Ang mga naghangyo aduna’y dungog nga ipadayag sa Imong Excelencia ang igo nga legal nga pundasyon nga makasuporta niini nga aplikasyon. Dili kini momenos sa paghangyo, inubanan sa tim-us nga pagpahiubos, nga ang gihinabihan nga visita sa Nasombol, isip nahimutang sa usa ka lapad kaayo ug maanindot nga patag nga duol sa dagat ug igo-igo ang katambok sa yuta, ug anaa na karon sa positibo nga kabuot nga muuswag inubanan sa panahon ngadto sa pagka pueblo nga halangdon [sa uban]. Wala nay lain nga makatarunganon pa niini, ang pagka angayan (sa panahon nga makab-ot ang katuyuan) nga ania dinhi nagpuyo ang Gobernadorcillo, tungod sa bintaha niini nga sitwasyon ug sa uban pang kahimtang nga nakapalibot niini. Labihan lang kini kaangayan ug kamatarung tungod kay ang gitala nga visita aduna nay igo-igo kalu-ag nga simbahan ug inubanan sa Casa Real (o balay sa gobyerno) ug tribunal (o munisipyo), nga adunay balwarte nga hinimo sa kahoy ug igo ang konstruksiyon didto sa baybayon sa maong visita.

“Ang mga tigpasiugda matinuuron sa tanan nga ebidensiya nga ilang gibungat ug wala itago gikan sa makinaadmanon ug labaw nga pagsantop sa Imong Excelencia, ang posible ug napanahon nga kaayuhan nga isumat diha sa sawug [sa korte] sa mga moatubang bahin sa pagbulag nga gihangyo sa Imong Excelencia. Molakat sila puno sa pagsalig nga makapadasig sa kalag sa mga ginsakupan, [nga mao] ang kaluoy sa Imong Excelencia nga kanunay itugot aron maminaw sa mga pangamuyo niadtong mga nagsalig sa katarong sa [ilang] mga katuyuan. Moabot sila nga mapinaubsanon mopahayag sa ilang hangyo atubangan sa bantugan nga kaluoy sa Imong Excelencia, makimaluoy uban sa tanang pagtahud nga ang [hukom] nga itugyan nagtimbangtimbang sa tanan nga gipahayag, ug gipaagi sa katarungan nga kanunay gitugot ug nagagikan sa Imong Excelencia; ug itugyan ang pagtugot niini nga petisyon karon, nga nag-inusara nga ipasunod alang sa pinakamahapsay nga pagdumala ug kaayuhan sa mga lumulupyo niining [duha] ka mga visita, ug sa posible nga pag-usbaw sa interes sa kaharian gikan niining dapita.

“Imong Excelencia, uban ang pagpahiubos ug tim-us nga pagtahud, naghangyo sila ug naghingyap nga matugyan ug gasa nga pagtugot kini nga aplikasyon, nga mao ang grasya ug tinigamnan nga pabor nga ilang gilauman gikan sa maluluy-on nga kasingkasing sa Imong Excelencia, kinsang kinabuhi gipanalipdan sa Ginoo pinaagi sa hilawig ug malipayon nga mga katuigan alang sa kaayuhan ug kalipayan niining mga Isla [sa Pilipinas]. Ug nanumpa sila nga dili manukad gikan sa malisya o maut nga katuyuan.”

Mao kini ang gisulat sa petisyon nga gipirmahan sa Nasombol niadtong petsa 28 sa Enero, 1857.
Ang tigpasiugda nga mga principales gikan sa visita sa Nasombol mao sila Narciso Napulis, ang teniente sa Nasombol; Seberino Saberon, nga usa ka Cabeza sa Barangay; Pedro de la Torre; Francisco Corpin; Trocio Sancap; Pablo Sabonido; Luciano Sabondo; ug Miano Morron.

Ang tigpasiugda nga mga principales gikan sa visita sa Bagombong mao sila Carlos Taburo Caparo; Antonio Abigas; Ygnacio Sabenay; Angelio Sandigan; Esteban Ebajo; Domingo Dopal, nga usa ka Cabeza de Barangay; ug Bernardino Lavete.

Ang naghatag sa visto bueno o katugutan mao si Padre Juan Garcia Inocentes, kura parroco sa Parokya sa Biliran gikan sa 1839 ngadto sa 1861.

A waterfall in Almeria, Biliran Province. (Photo courtesy of the Biliran Provincial Government.)

Facts and Fiction about Biliran

/0 Comments/in /by

(Letter to the editor of the Philippine Daily Inquirer, published on March 9, 1997.)

 

A waterfall in Almeria, Biliran Province. (Photo courtesy of the Biliran Provincial Government.)

A waterfall in Almeria, Biliran Province.
(Photo courtesy of the Biliran Provincial Government.)

As a native of Naval, I kept hearing comments that the drinking water in my native province of Biliran was tam-ison (sweet). Then in a speech during a visit to Naval in January 1994, President Ramos surprised the Biliranons with his announcement that the Guinness Book of World Records listed Biliran as the source of the world’s “sweetest-tasting water.”

I featured the presidential revelation in the banner story for a local newsweekly. I believed, talked and wrote about it until early last year, when I was told that the citation was non-existent. Biliran Gov. Wayne Jaro told me in April 1996 that a search by the Malacañang staff failed to locate the “Guinness” entry on Biliran’s water. Nobody knows where the President got his information, which was taken as fact by his audience and led to a wild-goose chase for the specific water source (which is believed to be Tomalistis Falls in Caibiran).

The INQUIRER propagated the fiction with the front page article, “Biliran town has world’s sweetest water” last Feb. 3.

This myth-making started by the President must be corrected.

Biliran has factual attractions other than the fictitious entry in “Guinness.” The white coral beaches of Higatangan Island off Naval, Dalutan Islet off Almeria, and Sambawan atoll off Maripipi could give Boracay a run for its money and fame. The tiled Masagongsong Swimming Pool in Kawayan and the San Bernardo Swimming Pool in Caibiran source their crystal clear mineral water from adjacent underground springs. The Casyawan Falls in Cabucgayan and the Pondol Falls in Iyusan, Almeria are fascinating sights to behold. The latter is celebrated in the recorded legend about the local fairy, Maria Benita of Panamao.

Above all, Biliran is a historian’s feast. City folk who had watched “The Mission,” the movie about the aborted Jesuit experiment in communal society living among the Guarani Indians in the forest of Paraguay, did not know that its Asian parallel was carved out of the forest of Biliran town.

The Biliran Religious Revolt from 1765 to 1775 was the most successful revolt in Philippine history, though it is not found in our textbooks. It was led by Padre Gaspar Ignacio de Guevara, a native priest who was appointed as the first parish priest of Biliran pueblo. He later claimed that he was St. Peter with his royal throne in Biliran. The revolt ended after its leader was captured by Moro raiders, not by the Spaniards. The Franciscans in Samar believed that if the Moros had not caught Padre Gaspar, “there would not today [1775] be a Christian left in Samar and Leyte.”

The “Biliran commune” would be replicated elsewhere by members of the Dios-dios movement in Leyte and Samar in the 1890s, during the revolution that ousted the Spaniards from the region in 1898, and during the Pulahan Wars (1902-1907) against the Americans.

This native model of commune living, invoked by millenniarist movements during dangerous and uncertain times, preceded Karl Marx’s communist manifesto by nearly a century.

In Biliran, you can establish the historical basis of myth, folklore, oral accounts, place-names and rituals. You can also expose the fiction behind a presidential fact.

— ROLANDO O. BORRINAGA, UP School of Health Sciences, Palo, Leyte

Sunrise over Tres Marias Mountains east of Naval. (Photo courtesy of the Biliran Provincial Government.)

Biliran Cultural Setting

/0 Comments/in /by

A sociology textbook defined culture as “the entire way of life followed by a people and everything learned and shared by people in society. It includes all socially standardized ways of seeing and thinking about the world, establishing preferences and goals, and also consisting of the rules which generate and guide behavior.”

Another author refers to culture as “an organization of phenomena which include acts (patterns of behavior); objects (tools and things made by tools); ideas (beliefs, knowledge); and sentiments (attitudes, values).”

Scholars generally agree that the key to culture lies in the minds of individuals, and that the people’s mentifacts or ideas are the foundation of culture. The material aspects of culture are called artifacts.

In this section, we explore largely the mentifacts of the culture of Biliran Province.

In the 1950s, public school teachers of Kawayan and Almeria towns conducted interviews with local residents. They gathered folklore materials mainly from informants living in poblacions, villages, and settlements around the base of Mount Panamao, the most prominent geographical landmark north of Biliran Island. At the time, this island was a remote and isolated geography, reachable from other islands only by sea transportation.

The materials have since been used to explore the possibilities of using folklore as data source for historical writing. Some of the output articles may be accessed from here. They also provide glimpses of the unique world-view of the Biliran natives in their more pristine form.